GENDERQUEER – kontekst prawny i językowy w Polsce i Europie
GENDERQUEER – kontekst prawny i językowy w Polsce i Europie
1. Genderqueer a prawo w Polsce
W polskim systemie prawnym nie istnieje obecnie możliwość oficjalnego zaznaczenia innej płci niż „K” (kobieta) i „M” (mężczyzna). Osoby genderqueer oraz inne niebinarne nie mają dostępu do dokumentów zgodnych z ich tożsamością.
- Zmiana płci prawnej w Polsce wymaga procesu sądowego i dotyczy wyłącznie binarnego przejścia.
- Brak trzeciej kategorii płci w dokumentach powoduje trudności w podróżach, zatrudnieniu i korzystaniu z opieki zdrowotnej.
- Ochrona prawna osób genderqueer w Polsce jest szczątkowa, a termin nie pojawia się w ustawodawstwie.
2. Genderqueer w prawie międzynarodowym
Niektóre państwa wprowadziły możliwość wyboru opcji innej niż K/M:
- **Niemcy**: od 2018 dostępna opcja „divers” w aktach stanu cywilnego.
- **Austria** i **Holandia**: możliwość wpisania płci neutralnej.
- **Australia** i **Nowa Zelandia**: paszporty z oznaczeniem „X” dla osób niebinarnych i genderqueer.
- **Kanada**: pełna możliwość używania „X” w dokumentach tożsamości.
Te rozwiązania pozwalają osobom genderqueer żyć w zgodzie z tożsamością i uniknąć problemów formalnych.
3. Kontekst językowy – język polski
Polski jest językiem silnie zróżnicowanym pod względem gramatycznym. Każde słowo osobowe wymaga formy żeńskiej lub męskiej, co sprawia, że **osoby genderqueer nie mają językowej przestrzeni**.
- Próby tworzenia form neutralnych („ono”, końcówki „-o”, gwiazdki i podkreślniki: np. „uczestnik_*_czka”) funkcjonują głównie w środowiskach aktywistycznych.
- Coraz częściej stosuje się formy opisowe, np. „osoba studiująca” zamiast „student”/„studentka”.
- Problemem jest brak oficjalnego uznania i ujednolicenia takich form.
4. Kontekst językowy – inne języki
- **Angielski**: wprowadzenie neutralnego zaimka „they” w liczbie pojedynczej, uznanego przez słowniki i instytucje.
- **Szwedzki**: istnieje neutralny zaimek „hen”.
- **Hiszpański**: próby wprowadzenia neutralnego „-e” zamiast „-o/-a” (np. „amigue” zamiast „amigo/amiga”).
Te przykłady pokazują, że język może się dostosować, ale wymaga czasu i praktyki społecznej.
5. Społeczne znaczenie uznania językowego i prawnego
Możliwość posługiwania się neutralnymi formami oraz posiadania dokumentów zgodnych z tożsamością:
- zwiększa poczucie bezpieczeństwa,
- redukuje stres mniejszościowy,
- wzmacnia widoczność osób genderqueer,
- pokazuje społeczne uznanie ich realnego istnienia.
Brak takich możliwości prowadzi do wykluczenia i marginalizacji.
Cytat:
Dane techniczne:
- Polska: brak uznania prawnego i językowego
- Europa: Niemcy, Austria, Holandia – możliwość wpisania opcji „innej”
- Świat: Australia, Kanada, Nowa Zelandia – paszporty z „X”
- Języki: angielski („they”), szwedzki („hen”), hiszpański („-e”)
10 pytań do dyskusji
1. Czy Polska powinna wprowadzić trzecią opcję płci w dokumentach?
2. Jakie byłyby praktyczne skutki dla urzędów i systemów informatycznych?
3. Jak w języku polskim najlepiej rozwijać neutralne formy dla osób genderqueer?
4. Czy oficjalne instytucje (np. uniwersytety) powinny wprowadzać zasady neutralnego języka?
5. Jak reagować, gdy ktoś nie akceptuje używania neutralnych form językowych?
6. Czy brak języka neutralnego to forma przemocy symbolicznej?
7. Jakie są najważniejsze przykłady pozytywnych zmian prawnych w Europie dla osób genderqueer?
8. Jak media powinny pisać o osobach genderqueer w Polsce?
9. Jakie bariery prawne w Polsce najtrudniej byłoby przełamać w kontekście genderqueer?
10. Czy język polski naturalnie rozwinie formy neutralne, czy wymaga świadomej zmiany odgórnej?
